Codependency

Uit elkaar gegroeid

Ik had hen zeker 15 jaar geleden voor het laatst gesproken, Jan en Tineke, vijftigers en kennissen van vroeger. Ik kwam ze laatst tegen op een feestje van een gezamenlijke vriend. Ik wist dat Jan in het verleden manisch-depressief was geweest en dat hij was afgekeurd voor zijn werk. Ik raakte met Tineke aan de praat en zij vertelde hoe het voor haar was geweest om al die jaren partner te zijn van een psychiatrisch patiënt.
Ze vertelde dat ze naast haar baan ook alle taken in huis op zich had genomen. Ze had Jan zoveel mogelijk ontzien en hem ondersteund waar ze kon. Het was heel erg belastend voor haar geweest, ze had zelf geen steun of hulp gehad en had zich bovenal alleen gevoeld. De langdurige therapieën en behandelingen van Jan waren op hem gericht, zij was nooit geconsulteerd, er was nooit gevraagd hoe het met haar ging, laat staan hoe het met de kinderen ging.
Toen ze vroeg om bij de hulpverlening betrokken te worden werd naar Jan gewezen. Jan voelde daar weinig voor en dus was er ook geen hulp voor Tineke, noch voor de kinderen.
Tineke raakte overspannen en zocht hulp voor zichzelf. De middelste zoon kampte met depressieve klachten en ging ook in therapie. Jan en Tineke waren in de loop der jaren elkaar kwijtgeraakt en het huwelijk dreigde op de klippen te lopen.
Ze heeft uiteindelijk, om het huwelijk te redden, zelf een relatietherapeut in de arm genomen en de gesprekken met Jan verlopen op dit moment naar wens. De situatie thuis is verbeterd en de relatie is beter dan de afgelopen jaren het geval was. Er wordt weer gepraat en gelachen.
In zijn algemeenheid kan gesteld worden dat de hulpverlening vooral op de cliënt of patiënt gericht is. De partner en de kinderen worden er te weinig en zoals in het geval van Jan en Tineke, zelfs helemaal niet bij betrokken.
In dit artikel wil ik ingaan op wat er eigenlijk met de partner van een langdurige (psychiatrische) cliënt/patiënt gebeurt. Welk gedrag ontwikkelt de partner en welke invloed heeft dit op de cliënt/patiënt? Dit gedrag wordt codependency genoemd. In Nederland is deze term enkel bekend in de verslavingszorg. Wat is codependency en hoe herstel je hiervan?

Wat is codependency?

Codependency is een goedbedoelde reactie op langdurig probleemgedrag. De codependent stemt zijn gedrag, gedachten en gevoel af op de ander, in de veronderstelling daarmee de ander te helpen. De codependent ontneemt hiermee de ander zijn verantwoordelijkheden, waardoor hij de ander afhankelijk van zich maakt en de ander kan controleren. Hij ontleent aan zijn ‘helpende’ gedrag waardering en een positief zelfbeeld. Uiteindelijk vormt het een deel van zijn identiteit, waardoor hij in zekere zin verslaafd is geraakt aan het probleem van zijn partner. Hij is hiermee ook belanghebbende geworden en kan daarom onbewust zodanig handelen dat de situatie in stand gehouden wordt.
Door de ‘helpende’ reactie van de codependent wordt onbedoeld aan de ander gelegenheid gegeven om het probleemgedrag voort te zetten. De codependent verliest uiteindelijk zichzelf en weet niet meer wat hij zelf denkt, voelt en nodig heeft. Door dit consequent wegcijferen van zichzelf, wordt hij uiteindelijk vaak depressief en/of lichamelijk ziek. Codependency is een verregaande aanpassing aan de partner (of het kind) die cliënt of patiënt is. Het kan daarbij gaan om patiënten of cliënten met verschillende problemen, zoals alcoholisten, psychiatrisch patiënten, ME-patiënten, lichamelijk zieke patiënten, geestelijk gehandicapten, etc. De chronisiteit en langdurigheid van de problemen van de cliënt/ patiënt is hierin de gemeenschappelijke en bepalende factor.
Melody Beattie, degene die voor het eerst deze term heeft beschreven in haar boek ‘Codependent no more’ geeft de volgende definitie: “Codependency betekent letterlijk medeafhankelijkheid. Met een medeafhankelijke wordt iemand bedoeld die zich door het gedrag van een ander zo laat beïnvloeden dat hij/zij beheerst wordt door het verlangen het gedrag van die ander in de hand te houden. Medeafhankelijkheid wordt beschouwd als een vorm van verslaving.” De codependent is psychologisch, emotioneel en gedragsmatig gericht op de ander. Hierdoor is hij het contact met zichzelf verloren. De persoonlijkheid van de codependent is hierdoor in de knel gekomen, hij is verleerd zichzelf te zijn en voor zichzelf te zorgen.

Een 70-jarige man wordt verwezen door de huisarts. Hij vertelt dat zijn vrouw angstig is om alleen gelaten te worden. Dat zij ruzie maakt als hij zijn familie wil bezoeken, omdat ze bang is alleen te zijn. Ze vindt dat hij, nu hij gepensioneerd is, bij haar moet blijven. Van de week liep de ruzie uit de hand en heeft zij hem geslagen, waarop hij naar de huisarts is gegaan. Hij verblijft sinds enkele dagen bij zijn dochter, omdat de spanning thuis hem teveel is geworden. Hij vertelt dat zijn vrouw al jaren dit gedrag vertoont en dat hij al verschillende keren enkele maanden uit huis is geweest (herstellingsoorden, familie), maar steeds terug ging, omdat hij medelijden met haar had, omdat ze hem nodig had, omdat ze beterschap beloofde. Tijdens het tweede gesprek vertelt hij weer terug te zijn bij zijn vrouw, omdat zij het zo moeilijk had zonder hem en beterschap heeft belooft. Deze cliënt is afhankelijk van zijn vrouw en haar problemen, hij kan niet meer voor zichzelf kiezen en ‘moet’ als het ware wel voor haar zorgen.
In het boek van Angelyn Miller ‘Als helpen geen hulp is, over het goedbedoeld in stand houden van ongewenste relaties en gedrag’ noemt zij de codependents ‘gelegenheidgevers’. Zij definieert het als volgt: “Een gelegenheidgever is iemand die anderen belet te groeien en te leren door hen hun verantwoordelijkheid te ontnemen. Een gelegenheidgever versterkt de zwakke punten van anderen door hen te beschermen tegen de gevolgen van hun onproductieve gedrag”. De codependent voelt zich betrokken op de ander, hij heeft veel goede daden verricht, hij is bezorgd over de noden van de ander en hij is daarmee een buitengewoon sympathiek en goed mens. Hij houdt echter ongewild het probleem van de ander in stand en geeft gelegenheid aan de ander zijn of haar destructieve gedrag voort te zetten. Hij is echter in de veronderstelling dat hij de ander een dienst bewijst. Een verwijt aan het adres van de ‘gelegenheidgever’ is niet op zijn plaats. Hij kon op dat moment niet anders, hij ontbeerde het inzicht en zag geen alternatieven.
De man drinkt ’s avonds overmatig alcohol. Overdag werkt hij en heeft hij geen tijd om alcohol te kopen. Hij vraagt zijn vrouw het te doen. Als zij weigert ontstaat er ruzie, waarop zij alsnog besluit de drank te kopen. Hiermee geeft zij hem de gelegenheid zijn gedrag voort te zetten.
Codependents hebben de rol van behager op zich genomen. Door de ander te behagen verdienen ze lof, hetgeen ze nodig hebben om hun eigenwaarde te bevestigen. Hierdoor zijn ze zonder het te beseffen ook belanghebbende geworden. Hun belang is dat zij zichzelf belangrijk achten, dat ze nodig zijn. Zij krijgen hier waardering voor, van zichzelf en van anderen. De rol waar zij in terecht zijn gekomen vormt een nieuwe identiteit die zij moeilijk op kunnen geven. Zij ervaren het codependent gedrag als een vorm van liefde en dat laten zij niet los. Dat is een hogere standaard waar zij aan willen blijven voldoen. Liefde wordt hier echter verward met beschikbaar en onmisbaar zijn.
De codependent houdt de problemen van de ander in stand, maar heeft voor zichzelf eveneens een probleem gecreëerd.
De depressieve vrouw ligt in bed en haar man gaat na zijn werk het huishouden en de boodschappen doen. Hij kookt het eten en verzorgt haar liefdevol. Door al haar taken over te nemen en door niet te kijken wat ze wél zou kunnen doen, geeft hij haar gelegenheid om passief en depressief in bed te blijven liggen. Door al zijn inspanningen zal hij oververmoeid raken, tot hij het zelf niet meer aan kan.
Codependency is niet enkel een reactie op het gedrag van een chronisch zieke partner. Het vervormt ook het ‘zelfgevoel’ en de identiteit van de codependent. Hij raakt zichzelf kwijt in de ander. Het idee over liefde is vervormt tot opgaan in en zich opofferen voor de ander. Met enkel het inzicht van codependency is het niet direct opgelost. Hij is zelf een patiënt geworden die hulp nodig heeft.
De man zegt tegen zijn dwangmatige en ‘twistzieke’ vrouw: “Zeg jij maar wat je wilt, mij maakt het niet uit”. Hij heeft alles voor haar (en voor de lieve vrede) over. Uiteindelijk weet hij zelf niet meer wat hij wil, wat hij nodig heeft en wat zijn behoeften zijn.
De codependent heeft het nodig om een ziek iemand naast zich te hebben om zelf bestaansrecht te hebben, om zelf (op een ongezonde manier) gelukkig te zijn. In zijn hart heeft elke ‘redder’ een laag gevoel van zelfwaarde. Het ‘zorgen voor’ levert een tijdelijk gevoel van kracht en eigenwaarde op. Ze denken het niet waard te zijn om van te houden, dus zorgen ze ervoor om nodig te zijn.
Daarnaast spreekt de omgeving de waardering voor hun inzet uit, het geeft hen het gevoel waardevol te zijn: Zonder jouw inzet had ze het nooit gered. Zonder jou was het gezin uit elkaar gevallen.
De codependent is hierdoor afhankelijk (dependent) geworden van de problemen van de ander.Hij is hiermee zelf een zieke patiënt geworden, overigens zonder dat hij het in de gaten heeft. Het ‘ziekte’ proces is meestal progressief. Hij wordt uiteindelijk gedeprimeerd en raakt opgebrand, hetgeen zelfs tot suïcidale fantasieën kan leiden. Het is puur klinisch gezien geen ziekte, maar je kunt er wel lichamelijk of psychisch ziek van worden

Therapie

De codependent heeft een persoonlijk probleem ontwikkeld. Voor het herstelproces beschrijf ik elf elementen:

  1. Bewustwording
    Het is moeilijk om alcoholisten te overtuigen dat ze hulp nodig hebben. Nog moeilijker is het om een codependent ervan te overtuigen dat hij hulp nodig heeft. Hij is immers niet degene die hulp nodig heeft, hij gebruikt geen drugs of alcohol en is psychisch niet ontspoord. Hij heeft zijn gezin en familie bij elkaar gehouden. In geval van ziekte en nood heeft hij ingesprongen. Nee, niet hij is onverantwoordelijk bezig geweest. Hij is juist erg verantwoordelijk geweest voor alles. Er is met hem niets aan de hand. (Beattie 1987). In de hulpverleningsituatie kan de codependent zich bewust worden van zijn problemen door middel van inzichtgevende gesprekken over de patronen van codependency. Hij leert zien wat er gebeurd is, wat zijn rol hierin is, wat zijn bijdrage is in het instandhouden van het ziekmakende gedrag van zijn partner. Hij gaat beseffen dat ook hij een persoonlijk probleem heeft ontwikkeld.
    Als de codependent zich bewust wordt van zijn probleem en dat hij aan zichzelf zal moeten werken wil hij hieruit komen (en niet aan de ander werken), is er een grote stap gezet. Inzicht in zijn eigen rol is hierbij onontbeerlijk.
  2. Erkenning
    Na de bewustwording en het inzicht is erkenning krijgen van groot belang. Allereerst erkenning voor het leed wat hem of haar is aangedaan en voor het tekort aan wat nodig was voor hem of haar. Het gaat dan om inleven, meeleven en meevoelen. Dit is helend voor de codependent, omdat zijn pijn gezien wordt, benoemt wordt, erkent wordt, kortom, er mag zijn. Omdat deze erkenning vaak niet gegeven wordt door de sociale omgeving, dient het in de hulpverlening een plek te krijgen. Erkenning is van groot belang omdat bij gebrek aan erkenning volgende eventueel te zetten stappen geblokkeerd kunnen worden.
    Een tweede vorm van erkenning moet er komen voor de geleverde inspanning om het systeem in stand te houden. Het was goedbedoeld, verwijten zijn niet op zijn plaats en het is helend om dat te horen, om dat tot je door te laten dringen.
  3. Zorgen voor jezelf
    De essentie van het herstel zit er in dat de codependent voor zichzelf gaat zorgen. Er dient een gezond evenwicht te zijn tussen autonomie en verbondenheid, dus tussen zorg voor je zelf en zorg voor de ander. In eenvoudig taalgebruik: ‘geven en nemen’. De ene keer geef je en de andere keer neem je. Wanneer dit evenwicht verbroken is en er enkel sprake is van ‘geven’, ontstaat het probleem van codependency. Door voor zichzelf te gaan zorgen, dus ook te nemen, kan dit evenwicht weer hersteld worden.
    Het boek van melodie Beattie ‘Codependent no more’ is in het Nederlands treffend vertaald met de titel; ‘Leef je eigen leven’. Zij schrijft: “De snelste manier om gelukkig en gezond te worden is je te richten op je eigen zaken. We zijn soms zo in beslag genomen door anderen, dat we vergeten zijn hoe we zelf moeten leven en genieten. Leef je eigen leven!”
    Bij codependency voelt iemand zich verantwoordelijk voor het voelen, denken en gedrag van de ander. Voor herstel is nodig dat iedereen in eerste instantie verantwoordelijk is voor zijn eigen geluk en pas dan voor zijn bijdrage aan het geluk van de ander.
  4. Versterken van je eigenheid
    Een codependent is het zicht op zijn eigenheid kwijtgeraakt, zijn autonomie is zoek. Hij weet niet meer wat hij wil, wat zijn behoeftes en verlangens zijn. Hij weet niet wat hij denkt en voelt. Hij is zijn kompas kwijt. Hij kijkt met de ogen van zijn partner en luistert met diens oren. Er is sprake van een zwakke identiteit.
    Als therapeut zul je de codependent, naast uitnodigen om beter voor zichzelf te zorgen, er ook steeds weer in moeten bevestigen, dat het goed is zoals hij is. Dat hij een waardevol mens is.
    Om de codependent te helpen tot zichzelf te komen, kan de hulpverlener de volgende (gestalt)oefeningen doen: wat hoor je, wat zie je, wat ruik je, wat voel je in je lichaam en wat is je stemming. “Loose your mind, come to your senses” (Kempler). Hij mag op zijn eigen zintuigen en gevoel leren vertrouwen. Uiteindelijk zal hij moeten gaan beseffen dat hij niet het zorgen voor de ander nodig heeft om een persoonlijkheid te zijn. Hij is goed zoals hij is.
  5. Uitspreken van behoeften
    In het verlengde van de bovenstaande punten ‘zorgen voor je zelf’ en ‘versterken van je eigenheid’, is het van belang dat de codependent niet langer vooral kijkt naar wat zijn partner nodig heeft, maar juist onder woorden brengt wat hij zelf van zijn partner nodig heeft en dat hij daarvoor gaat staan. “Ik wil hebben dat je je eigen verantwoordelijkheid oppakt en mij niet alles laat opknappen” of “Als ik na een dag werken thuis kom, verwacht ik dat jij boodschappen gedaan hebt en minimaal een begin gemaakt hebt met het koken, ook al voel je je depressief”.
    Vanuit de EPT is het uitspreken van wat je van de ander nodig hebt een belangrijk element voor het herstel van de balans tussen autonomie en verbondenheid. Je doet met het uitspreken van je behoeften een beroep op de gezonde kant van de ander.
  6. Gevoelens uiten
    Er is bij partners vaak sprake van een enorme hoeveelheid verschillende en soms tegenstrijdige gevoelens. Het is helpend om deze gevoelens de plaats te geven waar ze om vragen, zodat ze niet op een verwrongen manier hun uitweg vinden. Ik denk daarbij aan:
    – boosheid en woede;
    – verdriet;
    – teleurstelling dat het niet gelukt is bijvoorbeeld
    in geval van een verbroken relatie;
    – angst voor het aangaan van (nieuwe) relaties;
    – pijn en ‘oud-zeer’ in verband met bepaalde
    heftige gebeurtenissen.Deze emoties moeten toestemming krijgen ‘er te zijn’. Ze zijn er namelijk sowieso of je ze toelaat of niet. Bij het toelaten kunnen ze geuit worden, zodat ze gedeeld en verwerkt kunnen worden. Er gaat dan geen energie meer zitten in de onderdrukking van emoties en er wordt voorkomen dat zich psychosomatische klachten zullen ontwikkelen.
  7. Doorbreken van ongezonde patronen
    De codependent kan het ontstane patroon doorbreken door te weigeren nog langer de verantwoordelijkheid van de ander over te nemen.
    Een voorbeeld is het weigeren van de man om alle taken van zijn depressieve partner over te nemen. Als hij die namelijk over blijft nemen is er geen enkele prikkel en noodzaak meer voor zijn vrouw om in beweging te komen. Zelfs verantwoordelijkheden die zij nog wel aan zou kunnen worden haar dan ontnomen, waardoor zij geen positieve acties meer onderneemt en nog verder wegzakt in depressie. Hij zelf raakt overbelast.
    Een ander voorbeeld is het kopen van alcohol voor de partner die alcoholist is of het bedenken van smoezen voor het overmatig alcoholgebruik.
  8. Conflicten aangaan
    Het gevolg van het hierboven beschreven doorbreken van ongezonde patronen zal bijna altijd een conflict zijn. Codependents zijn over het algemeen bang voor conflicten. Bijvoorbeeld: Als zij weigert de alcohol te kopen wordt hij kwaad en is er een conflict. De kunst is in dat geval sterk te blijven en voet bij stuk te houden, dus het conflict frontaal aan te durven te gaan. Zij zou ook nog een stap verder kunnen zetten en de positie innemen van: “thuis wordt niet gedronken” of “je bent thuis welkom als je nuchter bent, anders wil ik je niet thuis hebben”. Op deze manier wordt het patroon door haar stellingname direct gewijzigd. Door dit conflict aan te gaan weigert de codependent nog langer ‘gelegenheidgever’ te zijn. Hij weigert er aan mee te werken het probleem in stand te houden en hij maakt het de ander niet meer gemakkelijk om te drinken.
    Loslaten van controle
    “Als je loslaat heb je twee handen vrij” (Chinees gezegde). Codependents zijn gefocussed op de ander en spannen zich in om zijn of haar gedrag te veranderen. Als dat niet lukt controleren ze dat gedrag en nemen de verantwoordelijkheid over. Het idee dat je de ander zou kunnen veranderen dient losgelaten te worden.Ze moeten leren de ander te laten in wie hij is, wat niet betekent dat zij hun gedrag hoeven te accepteren.
    Het is alleen een gegeven feit dat je alleen jezelf en je eigen gedrag en gedachten kunt veranderen, niet dat van de ander. De codependent zal zich, in liefde, los moeten maken van de ander. Mentaal, emotioneel en soms fysiek afstand moeten nemen van de ongezonde verwevingen met de ander. Pas als zij zelf veranderen is de ander ‘gedwongen’ zich daartoe te verhouden en dus zelf te veranderen. Codependents moeten daarom stoppen met dingen te doen die de ander zelf kan doen, omdat het hen hulpeloos, hulpbehoevend en onverantwoordelijk maakt. Ze moeten het niet ongevraagd van hun partners overnemen, maar er op z’n minst op staan dat, wanneer deze er zelf niet toe in staat zijn, ze zelf om hulp vragen.
  9. Eerlijke communicatie
    Eerlijke communicatie lijkt een open deur, maar is in de praktijk een hele kunst, omdat de codependent zijn eigen dubbele agenda niet doorziet. Hij zal zich dus moeten afvragen of zijn communicatie ondubbelzinnig is en waarachtig. Een codependent heeft veel te verbergen, namelijk zijn eigen persoonlijke zwakte en het vraagt veel moed om oprecht, open en eerlijk te communiceren.
    Om het gedragspatroon van codependents te doorbreken, is het van wezenlijk belang dat hij eerlijk is en zegt wat hij denkt of voelt.
    Jezelf in alle eerlijkheid bloot geven is een van de mooiste geschenken die je een partner, kinderen of vrienden kunt geven.
  10. Genieten
    Het herstel van codependency is een verhaal van worsteling en moed, maar vooral ook van hoop, optimisme en bevrijding. Je hoeft niet meer gefocussed te zijn op de narigheid van anderen en daaruit je gevoel van eigenwaarde te halen. Je kunt je richten op wat jezelf nodig hebt en leuk vindt en op al het goede dat het leven biedt. In plaats van verslaafd te zijn aan problemen, kun je verslingerd raken aan plezier. Dat is volgens mij en heerlijk perspectief.

De hierboven beschreven stappen bevatten de aanknopingspunten om daarmee aan de slag te gaan.

Tot slot

In dit artikel heb ik beschreven wat de gevolgen kunnen zijn voor de partner van een cliënt met chronische psychische, psychosociale, medische of fysieke problemen. De codependent geeft niet enkel een reactie op de ongezonde situatie, maar ontwikkelt een persoonlijk ziekteproces en houdt de problemen van zijn partner, ongewild en met goede intenties, in stand. Daarom pleit ik er voor om altijd de partner van een (langdurige) cliënt/patiënt bij de hulpverlening te betrekken.

LEO AALDERS

Share This